Nghề làm bánh gai của huyện Chiêm Hóa hình thành vào năm 1940 ở thị trấn Vĩnh Lộc, ban đầu chỉ có 2 hộ gia đình làm bánh vào những dịp đặc biệt như lễ, Tết để dâng cúng tổ tiên, biếu, tặng người thân. Sau này, các hộ gia đình truyền lại nghề cho con cháu, lâu dần nhiều hộ trong thị trấn học theo, lưu giữ thành nghề truyền thống.

Để làm ra được chiếc bánh ngon, đạt tiêu chuẩn đòi hỏi người làm bánh phải tỉ mỉ và tinh tế, có những thao tác thành thạo, điêu luyện trong từng công đoạn. Bánh gai được làm từ lá gai, gạo nếp, đỗ xanh, dừa tươi, mứt bí, hạt sen, dầu chuối, mỡ lợn. Muốn có chiếc bánh thơm ngon phải chọn gạo nếp cái hoa vàng, đãi sạch rồi ngâm với nước lạnh qua đêm sau đó để ráo nước và xay thành bột. Lá gai phơi khô tước bỏ hết gân, thái nhỏ đem luộc rồi vắt kiệt nước, xay nhuyễn trộn với bột và mật mía làm vỏ bánh. Nhân bánh cũng được chuẩn bị công phu không kém, mỡ lợn được muối bằng đường thật khéo, sao cho mỡ không còn ngấy, có độ giòn như mứt bí. Hạt sen chế biến sao cho mỗi hạt đều mềm và không bị nát, còn nguyên hương vị. Khi ăn bánh, ai cũng sẽ thích thú với vị ngọt mà thanh, vị ngậy mà không ngán, lại dẻo mịn từ vỏ bánh đến mềm xốp của nhân bánh. Sự hòa quyện của lá gai và mùi thơm của gạo nếp với lá chuối khô tạo nên hương vị rất đặc trưng của bánh gai.

        Theo thống kê của phòng Kinh tế – Hạ tầng huyện Chiêm Hóa, trung bình mỗi năm các cơ sở sản xuất bánh gai huyện Chiêm Hóa cung cấp ra thị trường trên 110 tấn bánh gai, doanh thu trên 3 tỷ đồng… Bánh gai Chiêm Hóa đang là một sản phẩm ẩm thực, du lịch độc đáo thu hút du khách trong và ngoài tỉnh khi đến Tuyên Quang. Để khai thác tối đa các lợi thế này, Sở Khoa học và Công nghệ đã triển khai dự án khoa học: “Xây dựng và phát triển thương hiệu đối với sản phẩm “Bánh Gai Chiêm Hóa” huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang.

Ngày 01 tháng 02 năm 2018, Uỷ ban nhân dân huyện Chiêm Hóa đã tổ chức lễ đón nhận Văn bằng bảo hộ nhãn hiệu tập thể “Bánh gai Chiêm Hóa” do Cục Sở hữu trí tuệ cấp.

        Việc xây dựng thành công nhãn hiệu tập thể “Bánh gai Chiêm Hóa” sẽ góp phần đem lại hiệu quả kinh tế cao cho người dân. Nhận thức của các hộ gia đình, cơ sở sản xuất, doanh nghiệp và khách hàng về giá trị của nhãn hiệu tập thể sẽ góp phần làm cho khả năng tự bảo vệ quyền của nhà sản xuất, người tiêu dùng đối với sản phẩm; giảm thiệt hại đáng kể về vật chất do sử dụng sản phẩm không đúng chất lượng mang nhãn hiệu tập thể./.

ĐẶC SẢN “BÁNH GAI CHIÊM HOÁ” SẢN PHẨM OCOP NĂM 2020

        Tuyên Quang là địa bàn có nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống, do vậy ẩm thực nơi đây cũng mang đặc trưng đậm nét bởi văn hóa truyền thống của từng cộng đồng dân tộc khác nhau, đa dạng và phong phú… Nhắc tới ẩm thực và đặc sản Tuyên Quang không thể không nhắc tới bánh gai Chiêm Hóa, cam Sành Hàm Yên, rượu ngô Na Hang, cá sạch Na Hang, Bưởi Xuân Vân, thịt lợn đen Lâm Bình, vịt bầu Minh Hương, bún khô Đà Vị…

        Món bánh gai là món quà rất quen thuộc của người dân Việt Nam. Không chỉ phổ biến ở Tuyên Quang, mà còn rất phổ biến ở nhiều vùng quê khắp các tỉnh thành của nước ta. Tuy nhiên, bánh gai Chiêm Hóa lại có một hương vị mới lạ, độc đáo riêng mà bất cứ ai khi đã được thưởng thức rồi cũng sẽ cảm thấy rất khó quên. Món bánh gai Chiêm Hóa là sản phẩm đặc trưng của địa phương, mang đậm nét văn hóa của người Tày. Từ bao đời nay, món ăn này đã góp phần tạo nên thương hiệu có tiếng cho Tuyên Quang. Bởi vậy nói đến đặc sản Tuyên Quang không thể không nhắc đến món bánh gai Chiêm Hóa này.

        Bánh gai Chiêm Hóa là sản phẩm kết tinh của văn hóa truyền thống kết hợp với công thức chế biến mang đậm nét cổ truyền của người dân nơi đây. Bánh được tạo ra từ nguyên liệu sẵn có tại địa phương được lựa chọn kĩ càng như: Gạo nếp cái hoa vàng, lá gai, thịt lợn và nhân đỗ xanh, gói bằng lá chuối khô theo phương pháp cổ truyền tạo nên chất lượng thơm ngon và đặc trưng của vùng quê Chiêm Hóa.

        Từ xa xưa, với người dân nơi đây, hằng năm cứ vào dịp lễ Vu Lan, các gia đình đều tự làm những chiếc bánh gai thơm ngon để dâng lên tổ tiên ông bà thể hiện tấm lòng thành kính biết ơn của mình. Ngày nay món bánh gai này đã trở thành thương hiệu bánh gai nổi tiếng của tỉnh Tuyên Quang, nên sản phẩm được làm thường xuyên hơn nhằm giới thiệu văn hóa ẩm thực của người dân địa phương tới du khách trong và ngoài nước. Sản phẩm đạt tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, đã được bảo hộ nhãn hiệu tập thể năm 2017; bánh gai Chiêm Hóa đã khẳng định được uy tín, chất lượng và thương hiệu trên thị trường, nhiều du khách trong và ngoài tỉnh biết đến.

        Để sản phẩm bánh gai duy trì được thương hiệu và ngày càng được nhiều người tiêu dùng biết đến, nhãn hiệu tập thể “Bánh gai Chiêm Hoá” được giao cho HTX Nông lâm nghiệp Đồng Lộc, thị trấn Vĩnh Lộc, huyện Chiêm Hoá, tỉnh Tuyên Quang đứng ra quản lý với 07 thành viên đăng ký tham gia sản xuất sản phẩm bánh gai mang nhãn hiệu “Bánh gai Chiêm Hoá”.

        Theo bà Hoàng Thị Thảo, Giám đốc Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Đồng Lộc: Năm 2020, các thành viên Hợp tác xã đã sản xuất và tiêu thụ trên 120.000 cặp, với giá bán 10.000 đồng/cặp; với những khách hàng mua nhiều, cứ 10 cặp thì sẽ được khuyến mãi thêm 01 cặp. Trong thời gian tới, Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Đồng Lộc sẽ vận động và kết nạp thêm các thành viên tham gia Hợp tác xã thực hiện đúng quy chế để được sử dụng nhãn hiệu “Bánh gai Chiêm Hoá”.

        Sản phẩm bánh gai Chiêm Hoá được UBND huyện Chiêm Hoá lựa chọn tham gia chương trình OCOP năm 2020; qua thẩm định, đánh giá của Tổ tư vấn giúp việc của Hội đồng đánh giá, phân hạng OCOP tỉnh, sản phẩm bánh gai Chiêm Hoá có số điểm dự kiến đạt hạng 4 sao./.